Nie ma mocnych
Pawlak i Kargul szukają męża dla wnuczki Ani, aby rodzinne gospodarstwa nie zostały bez następcy. Na ich drodze staje młody technik rolnictwa Zenek, a różnica pokoleń prowadzi do serii zabawnych konfliktów. Druga część kultowej trylogii Sylwestra Chęcińskiego, z Wacławem Kowalskim, Władysławem Hańczą i Anną Dymną.

Rok produkcji: 1974
Oglądaj tutaj!
Kargul i Pawlak już dawno przestali walczyć o każdy kawałek płotu. Teraz czeka ich znacznie trudniejsze zadanie: znaleźć męża dla wnuczki i sprawić, żeby ukochana ziemia pozostała w rodzinie. „Nie ma mocnych” (1974) Sylwestra Chęcińskiego to druga część słynnej opowieści o kresowych rodzinach, które po wojnie osiedliły się na Dolnym Śląsku. Po sukcesie „Samych swoich” reżyser i scenarzysta Andrzej Mularczyk powrócili do świata Kazimierza Pawlaka i Władysława Kargula. Zamiast powtarzać dawny spór o miedzę, pokazali jednak nowy problem: starzenie się gospodarzy i dorastanie pokolenia, które niekoniecznie chce żyć tak samo jak dziadkowie.
Na ekranie ponownie spotykają się Wacław Kowalski i Władysław Hańcza, jeden z najsłynniejszych duetów polskiego kina. Towarzyszą im Anna Dymna jako Ania, wspólna wnuczka Pawlaka i Kargula, oraz Andrzej Wasilewicz jako Zenek — kandydat na przyszłego gospodarza, którego dziadkowie zamierzają poddać wyjątkowo surowej ocenie.
Dwa gospodarstwa i jeden wielki kłopot
Minęły lata od wydarzeń przedstawionych w „Samych swoich”. Dawni przesiedleńcy zdążyli zapuścić korzenie, a ziemia, która początkowo wydawała im się obca, stała się dorobkiem życia. Nie brakuje im przywiązania do gospodarstw ani dumy z tego, co zbudowali. Brakuje jednak kogoś, komu mogliby to wszystko przekazać.
Kazimierz Pawlak zaczyna poważnie obawiać się o przyszłość rodzinnej ziemi. Starszy syn Witia ma już własne gospodarstwo i nie zdoła przejąć kolejnych obowiązków. Młodszy Paweł wybrał życie we Wrocławiu, gdzie zajmuje się pracą naukową. W oczach Pawlaka ostatnią nadzieją pozostaje Ania, osiemnastoletnia wnuczka, która nie dostała się na studia.
Skoro dziewczyna mogłaby pozostać na wsi, potrzeba jej jeszcze odpowiedniego męża. W tym punkcie interesy dawnych rywali niespodziewanie stają się wspólne: Pawlak i Kargul postanawiają zająć się swataniem. Problem w tym, że Ania nie zamierza być jedynie przyszłą gospodynią wybraną przez rodzinnych seniorów.
Na horyzoncie pojawia się Zenek Adamiec, młody technik mechanizacji rolnictwa zatrudniony w pobliskim Państwowym Gospodarstwie Rolnym. Zna się na maszynach i wydaje się idealnym kandydatem na zięcia. Dziadkowie poddają go więc serii prób, które mają wykazać, czy jest godzien ich ukochanej ziemi. Naturalnie nie wszystko przebiega zgodnie z planem.
Zenek kontra dziadkowie — miłość według planu gospodarczego
Najzabawniejsze konflikty wynikają z różnicy pomiędzy tym, co uznają za oczywiste starsi gospodarze, a sposobem myślenia młodego człowieka. Dla Pawlaka i Kargula małżeństwo oznacza nie tylko wspólne życie, lecz także ciągłość rodu, bezpieczeństwo majątku i gwarancję, że dorobek pokoleń nie zostanie zmarnowany. Uczucia są ważne, ale powinny — według dziadków — układać się zgodnie z logiką gospodarstwa.
Ania ma jednak własne zdanie, a Zenek również nie zamierza bez sprzeciwu przyjmować wszystkich decyzji starszych. Spór dotyczy nie tylko przyszłości zawodowej, lecz także tradycji, ślubu i obyczaju. Dziadkowie nie wyobrażają sobie rodzinnej uroczystości bez dobrze znanych rytuałów. Młodzi patrzą na tę sprawę inaczej.
Chęciński wydobywa z rodzinnych nieporozumień komizm, ale pod warstwą żartów umieszcza ważne pytanie: czy troska o przyszłość rodziny uprawnia do decydowania o życiu kolejnego pokolenia? Pawlak i Kargul mają szlachetne intencje, lecz bywają tak przekonani o własnej nieomylności, że niemal przestają słuchać ludzi, o których losie próbują rozstrzygać.
Kargul i Pawlak — przeciwnicy, którzy nie mogą bez siebie żyć
W pierwszej części słynny płot był symbolem sąsiedzkiej niezgody. W „Nie ma mocnych” dawni antagoniści potrafią już działać razem, gdy zagrożony jest wspólny interes. Ich przyjaźń nie przypomina jednak spokojnego porozumienia. To wciąż dwaj uparci mężczyźni, gotowi zakwestionować każde zdanie rozmówcy i sprzeczać się nawet wówczas, gdy zasadniczo są tego samego zdania.
Wacław Kowalski jako Kazimierz Pawlak łączy gwałtowny temperament, nieustępliwość i rozbrajające przywiązanie do bliskich. Za jego wybuchami złości kryje się obawa, że cały świat, któremu poświęcił życie, przestanie istnieć. Z kolei Władysław Hańcza jako Władysław Kargul nadaje swojemu bohaterowi mieszaninę sprytu, ostrożności i przekory.
Siła tej pary nie wynika tylko z celnych dialogów. Aktorzy znakomicie wykorzystują spojrzenia, milczenie, sposób poruszania się i zmianę tonu głosu. Nawet najprostsza rozmowa może zamienić się w komediowy pojedynek. Znają swoje słabości lepiej niż ktokolwiek inny — i właśnie dlatego potrafią razem bronić świata, który stworzyli.
Anna Dymna i nowe pokolenie
Najważniejszą zmianą w porównaniu z „Samymi swoimi” jest wyraźniejsza obecność młodych bohaterów. Anna Dymna jako Ania Pawlakówna wnosi świeżość, energię i odrobinę buntu. Nie chce być wyłącznie wnuczką, którą należy dobrze wydać za mąż. Reprezentuje pokolenie wychowane w innych warunkach niż ludzie pamiętający kresową wieś i powojenne przesiedlenia.
Andrzej Wasilewicz jako Zenek Adamiec gra człowieka związanego z nowoczesnym rolnictwem. Dla niego liczą się wiedza, maszyny i samodzielność. Dla dziadków ziemia jest przede wszystkim symbolem ciągłości rodziny — czymś, co należy ocalić i przekazać dalej.
W obsadzie powracają Maria Zbyszewska jako Mania Pawlakowa, Halina Buyno-Łoza jako Aniela Kargulowa, Jerzy Janeczek jako Witia oraz Ilona Kuśmierska jako Jadźka. Zygmunt Bielawski wciela się w Pawła, młodszego syna Kazimierza, który wybrał życie poza gospodarstwem.
Na drugim planie pojawiają się również Bronisław Pawlik jako dyrektor PGR, Zdzisław Maklakiewicz jako traktorzysta Podoba, Jerzy Turek jako milicjant Franio, Aleksander Fogiel jako sołtys i Janusz Kłosiński. Dzięki tym postaciom filmowa rzeczywistość wykracza poza dwie zagrody, ukazując szerszą społeczność polskiej wsi lat siedemdziesiątych.
Polska wieś w latach siedemdziesiątych — i pamięć o Kresach
Kontynuacja „Samych swoich” jest czymś więcej niż rodzinną komedią. Film pozwala przyjrzeć się przemianom polskiej wsi po 1945 roku. W pierwszej części najważniejszym doświadczeniem bohaterów było przesiedlenie i próba odnalezienia się na poniemieckiej ziemi. W drugiej osiedleńcy są już u siebie. Wypracowali dobrobyt, przywiązali się do gospodarstw i nie zamierzają rezygnować z tego, co zdobyli.
Tymczasem świat idzie naprzód. Młodzież wybiera studia i pracę w mieście, a w rolnictwie coraz większą rolę odgrywają maszyny, fachowe wykształcenie i państwowe gospodarstwa. Dla pokolenia pamiętającego utratę rodzinnych stron ziemia oznacza znacznie więcej niż majątek. To bezpieczeństwo, tożsamość i dowód, że po dramatycznej wędrówce udało się gdzieś zapuścić korzenie.
W tym zderzeniu tkwi szczególna wartość „Nie ma mocnych”. Chęciński pokazuje zmiany społeczne poprzez proste konflikty: rozmowy o przyszłym zięciu, spory o ślub i pytanie, kto będzie pracował na roli po śmierci dziadków. To, co dla Ani jest kwestią osobistego wyboru, dla jej starszych krewnych staje się problemem przetrwania rodzinnego świata.
Nie bez znaczenia pozostaje język bohaterów. Kresowy sposób mówienia, charakterystyczne powiedzonka i składnia przypominają o pochodzeniu rodzin. Pawlak i Kargul przenieśli na Dolny Śląsk nie tylko swoje obyczaje, ale też głosy dawnego świata. Ich mowa jest komiczna, a zarazem stanowi świadectwo historii powojennych przesiedleń.
Druga część, która nie musiała powstać
„Sami swoi” z 1967 roku odnieśli ogromny sukces, lecz Sylwester Chęciński początkowo obawiał się realizacji kontynuacji. Wystarczyło przecież powtórzyć znane postacie i ich najlepsze dowcipy, by stworzyć film bez świeżego pomysłu. Reżyser i scenarzysta Andrzej Mularczyk rozwiązali ten problem, pozwalając bohaterom się zestarzeć i przenosząc ciężar opowieści na przyszłość rodziny.
To pomysł prosty, ale bardzo trafny. Kargul i Pawlak pozostają sobą, natomiast konflikt wokół Ani i Zenka zmusza ich do działania w nowych warunkach. Świat, który niegdyś próbowali urządzać po swojemu, teraz zaczyna wymykać się ich kontroli.
Przy realizacji filmu współpracował zespół świetnych specjalistów. Zdjęcia wykonali Andrzej Ramlau i Jacek Stachlewski, muzykę skomponował Andrzej Korzyński, scenografię stworzył Tadeusz Kosarewicz, a montaż przygotował Krzysztof Osiecki. Dzięki temu kontynuacja zachowała rozpoznawalną mieszankę ciepła, groteski i obserwacji obyczajowej.
Dobrzykowice i Lubomierz — prawdziwe miejsca z filmu
Wielu widzów wyobraża sobie, że słynne zagrody istnieją tylko w fikcyjnej rzeczywistości. Tymczasem większość wiejskich zdjęć do „Nie ma mocnych” powstała w Dobrzykowicach pod Wrocławiem, w gminie Czernica. W okolicach dzisiejszej ulicy Szkolnej nadal można rozpoznać budynki związane z domami głównych bohaterów.
Charakterystyczny płot pomiędzy gospodarstwami nie zachował się w oryginalnej postaci, lecz mieszkańcy i wielbiciele filmów dbają o pamięć tego miejsca. Z kolei Lubomierz, w którym realizowano sceny miasteczkowe filmowego cyklu, mieści Muzeum Kargula i Pawlaka.
Dla miłośników starej Polski jest to wyjątkowa podróż w czasie. Gospodarstwa, podwórza, samochody, ubrania i wiejskie drogi utrwalone na taśmie pokazują Dolny Śląsk lat siedemdziesiątych bez potrzeby przygotowywania jakiejkolwiek historycznej rekonstrukcji. W tych kadrach zapisało się zwyczajne życie mieszkańców regionu.
Co ciekawe, filmowe domy w Dobrzykowicach można oglądać do dzisiaj. Przy okazji rocznic trylogii pojawiają się tam turyści, a lokalne wystawy zachowują rekwizyty i pamiątki z planu. To dowód, że komedia sprzed półwiecza stała się częścią tożsamości miejsc, w których ją nakręcono.
Moda PRL — kostiumy zdradzają więcej niż dialogi
W filmie warto zwrócić uwagę także na ubrania bohaterów. Pawlak i Kargul pozostają wierni codziennej gospodarskiej garderobie, podczas gdy młodzi noszą stroje bardzo charakterystyczne dla lat siedemdziesiątych. W muzealnym opracowaniu kostiumów filmowych zwrócono uwagę na jeansowe dzwony i modny sweterek Ani oraz dwurzędowy garnitur Zenka z szerokimi klapami.
Takie detale nie są tylko ozdobą. Pokazują różnicę między światem pracy na roli a marzeniami młodych o nowoczesności. Ubranie Ani odsyła do produktów, które bywały dostępne za waluty wymienialne lub bony w sklepach Pewex. O jej aspiracjach i poziomie życia rodziny można więc wiele wyczytać ze stroju.
Za kostiumy odpowiadali Iza Irena Rutowicz i Marek Mierzejewski. W filmowej komedii udało się dzięki nim zapisać historię przemian obyczaju i mody w PRL — historię widoczną w każdym kołnierzyku, swetrze i parze spodni.
Osiem i pół miliona widzów i festiwalowe nagrody
„Nie ma mocnych” miało premierę 28 maja 1974 roku. Według Instytutu Pamięci Narodowej film zobaczyło w kinach około 8,5 miliona widzów, co było imponującym wynikiem. Pawlak i Kargul stali się bohaterami masowej wyobraźni, a ich kolejne przygody przyciągały do kin kilka pokoleń.
Sukces dostrzeżono również na festiwalach. W 1974 roku film otrzymał Nagrodę Publiczności na Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych w Gdańsku oraz Złote Grono podczas Lubuskiego Lata Filmowego w Łagowie. Wacław Kowalski został nagrodzony za pierwszoplanową rolę męską.
Powodzenie tej kontynuacji otworzyło drogę do następnego filmu: w 1977 roku powstało „Kochaj albo rzuć”, zamykające oryginalną trylogię i przenoszące przygody obu sąsiadów aż za ocean.
Dlaczego „Nie ma mocnych” nadal bawi?
Bo pod humorystyczną opowieścią o swataniu kryje się konflikt, którego nie usunęła żadna zmiana ustroju. Dziadkowie wiedzą, co ich zdaniem jest najlepsze dla wnuków. Wnuki chcą żyć samodzielnie. Każda ze stron ma własne argumenty, lecz nie zawsze potrafi usłyszeć drugą.
Chęciński nie wyśmiewa samego przywiązania do ziemi. Pozwala zrozumieć, dlaczego starsi ludzie są tak zdeterminowani, by ocalić dorobek życia. Jednocześnie pokazuje, jak łatwo miłość i troska mogą zamienić się w próbę podporządkowania młodych cudzym planom.
Największą siłą filmu pozostaje relacja pomiędzy dwoma sąsiadami. Pawlak i Kargul są uparci, dumni, kłótliwi, a zarazem niezdolni do życia bez siebie. Ich słowne pojedynki pozostają zabawne, ponieważ wyrastają z prawdziwych emocji i wspólnego doświadczenia.
„Nie ma mocnych” to opowieść o tym, że ziemię można przekazać potomkom, ale nie da się im w spadku narzucić własnego życia. Właśnie dlatego warto do niej wracać — dla humoru, aktorstwa i wyjątkowego portretu polskiej wsi.
Informacje o filmie
- Tytuł: „Nie ma mocnych”
- Kraj produkcji: Polska
- Rok produkcji: 1974
- Premiera kinowa: 28 maja 1974
- Czas trwania: około 90 minut
- Reżyseria: Sylwester Chęciński
- Scenariusz: Andrzej Mularczyk
- Zdjęcia: Andrzej Ramlau, Jacek Stachlewski
- Muzyka: Andrzej Korzyński
- Scenografia: Tadeusz Kosarewicz
- Montaż: Krzysztof Osiecki
- Kostiumy: Iza Irena Rutowicz, Marek Mierzejewski
- Produkcja: Zespół Filmowy „Iluzjon”
- Gatunek: komedia obyczajowa
- Forma: pełnometrażowy, kolorowy film fabularny
- Główne role: Wacław Kowalski (Kazimierz Pawlak), Władysław Hańcza (Władysław Kargul), Anna Dymna (Ania Pawlakówna), Andrzej Wasilewicz (Zenek Adamiec)
- Cykl: druga część oryginalnej trylogii: „Sami swoi” (1967), „Nie ma mocnych” (1974), „Kochaj albo rzuć” (1977).