Fucha
Zgred i Dudek, dwaj kamieniarze z Warszawy, przyjmują zlecenie nocnej renowacji grobowca Piotra Wysockiego. Zwyczajna „fucha” staje się próbą ich uczciwości. Kameralny dramat obyczajowy Michała Dudziewicza według opowiadania Jana Himilsbacha, z Marianem Kociniakiem, Jerzym Bończakiem i Bogdanem Baerem.

Rok produkcji: 1983
Oglądaj tutaj!
Dwóch kamieniarzy przyjeżdża do prowincjonalnego miasteczka, żeby zarobić na postawieniu nagrobka. Nie spodziewają się, że zwyczajna „fucha” wystawi na próbę ich sumienia — i przypomni im, że nie wszystko da się przeliczyć na pieniądze. „Fucha” Michała Dudziewicza, polski film obyczajowy z 1983 roku, jest kameralną opowieścią o godności ludzi żyjących na obrzeżach oficjalnego społeczeństwa. W rolach głównych wystąpili Marian Kociniak, Jerzy Bończak i Bogdan Baer.
Niespełna godzinny dramat wyróżnia się wśród obrazów PRL nie efektowną akcją, lecz uważnością wobec swoich bohaterów. Tytułowe dorywcze zajęcie prowadzi od codziennego kombinowania do spotkania z historią, pamięcią i czyjąś bezinteresowną pasją. Co szczególnie intrygujące, film powstał na podstawie opowiadania człowieka, który sam przez lata pracował jako kamieniarz — Jana Himilsbacha.
Zgred i Dudek — fachowcy od nagrobków i codziennego życia
Zgred (Marian Kociniak) i Dudek (Jerzy Bończak) pracują w prywatnym zakładzie kamieniarskim. Nie mają wielkich planów ani ambicji zdobycia świata. Znają swój zawód, potrafią ciężko pracować, ale też wypatrują dodatkowych zarobków. W ich środowisku „fucha” nie jest niczym niezwykłym — to jeden ze sposobów na poprawienie skromnego budżetu.
Właściciel zakładu wysyła ich poza Warszawę, gdzie mają wykonać pomnik zamówiony przez zamożną wdowę. Zlecenie udaje się zrealizować, zapłata zostaje odebrana, a powrót do domu wydaje się kwestią czasu. Wtedy na cmentarzu pojawia się starszy mężczyzna, który przedstawia się jako przewodniczący miejscowej rady. Oferuje kamieniarzom bardzo dobre wynagrodzenie za dyskretną renowację zaniedbanego grobowca.
Jest jednak warunek: praca ma odbywać się nocą, bez rozgłosu i bez wiedzy wyższych władz. Zgred i Dudek przyjmują propozycję. Początkowo traktują ją tak samo jak każde inne zamówienie, ale szybko przekonują się, że za starym pomnikiem kryje się historia bardziej skomplikowana niż zwykły interes.
Piotr Wysocki — człowiek, którego trzeba przypomnieć
Grobowiec należy do Piotra Wysockiego, oficera, który odegrał kluczową rolę w wydarzeniach Nocy Listopadowej 1830 roku. Dla większości mieszkańców prowincjonalnego miasteczka nazwisko może być tylko odległym wspomnieniem z lekcji historii. Dla tajemniczego zleceniodawcy oznacza jednak coś znacznie więcej.
Starszy mężczyzna opowiada kamieniarzom o Wysockim, jego udziale w powstaniu listopadowym, zesłaniu i późniejszym życiu. Stopniowo odsłania się przed nimi obraz człowieka, który nie chce dopuścić do zapomnienia lokalnego śladu wielkiej historii.
W tej opowieści odnowienie nagrobka staje się gestem troski o pamięć, a nie tylko pracą budowlaną. Zgred i Dudek, ludzie zajmujący się kamieniem na co dzień, niespodziewanie muszą zastanowić się nad tym, co właściwie pozostaje po człowieku — i ile warta jest pamięć o nim.
Film nie jest jednak widowiskiem historycznym. Jego bohaterowie żyją w latach osiemdziesiątych XX wieku, a postać Wysockiego wprowadza do ich rzeczywistości pytanie o wartości, których nie można zastąpić zarobkiem, stanowiskiem ani urzędową pieczątką.
Gorzki humor i godność ludzi z marginesu
„Fucha” znakomicie rozumie swoich bohaterów. Zgred i Dudek nie są romantycznymi idealistami. Potrafią kalkulować, narzekać i podejmować decyzje przede wszystkim z myślą o pieniądzach. Ich rozmowy i zachowania są szorstkie, chwilami zabawne, nierzadko niewygodne. A jednak pod tą powierzchnią kryją się wrażliwość, solidarność i własny kodeks uczciwości.
To charakterystyczna cecha filmu: zamiast przeciwstawiać „dobrych” i „złych”, przygląda się zwyczajnym ludziom, którzy nie zawsze postępują szlachetnie, ale potrafią rozpoznać cudzą szlachetność. Ostateczne znaczenie zlecenia okazuje się ważniejsze niż suma zapisanych w pamięci rachunków.
Dudziewicz prowadzi historię spokojnie, zostawiając miejsce na twarze aktorów, rozmowy i atmosferę niewielkiego miasteczka. Dramat obyczajowy miesza się tu z dyskretną ironią. W odróżnieniu od wielu komedii o „załatwianiu” spraw w PRL film nie poprzestaje na pokazaniu sprytu potrzebnego do życia poza oficjalnymi regułami: interesuje go chwila, gdy bohaterowie sami decydują, gdzie przebiega granica między zaradnością a wykorzystaniem drugiego człowieka.
Jan Himilsbach — autor, który znał ten świat od środka
Najciekawsza historia związana z „Fuchą” zaczyna się jeszcze przed pojawieniem się ekipy filmowej. Scenariusz powstał na podstawie opowiadania „Partanina” Jana Himilsbacha, opublikowanego w zbiorze „Przepychanka”. Himilsbach, pamiętany między innymi z „Rejsu” Marka Piwowskiego i licznych ról charakterystycznych, był nie tylko aktorem naturszczykiem i pisarzem. Kamieniarstwo należało do jego prawdziwych zawodów.
To istotne, bo bohaterowie filmu nie wyglądają na wymyślonych wyłącznie na potrzeby fabuły. Ich spojrzenie na pracę, pieniądze, zleceniodawców i wzajemne zobowiązania ma źródło w doświadczeniu społecznym autora. Himilsbach chętnie opisywał ludzi, którzy w oficjalnych opowieściach o sukcesach i awansie społecznym rzadko zajmowali centralne miejsce.
Jego postacie mogą sprawiać wrażenie przegranych lub nieprzystosowanych, ale nie są pozbawione charakteru. Często wiedzą o lojalności i godności więcej niż osoby lepiej ubrane, lepiej wykształcone i zajmujące wyższe stanowiska. „Fucha” przenosi ten szczególny rodzaj humanizmu na ekran.
Nie należy przy tym mylić dwóch ról Himilsbacha: jest on autorem literackiego pierwowzoru, natomiast filmowy scenariusz napisał Michał Dudziewicz, który również wyreżyserował obraz.
Kociniak, Bończak i Baer — spotkanie trzech osobowości
Marian Kociniak jako Zgred pokazuje stronę aktorstwa bardzo odległą od beztroskiego Franka Dolasa z „Jak rozpętałem drugą wojnę światową”. Jego bohater jest człowiekiem doświadczonym, praktycznym i osadzonym w twardych realiach codzienności. Nie potrzebuje wielkich przemów, by widz odczytał jego stosunek do świata.
Jerzy Bończak wciela się w Dudka, partnera Zgreda przy kolejnych zleceniach. Ich duet zyskuje wiarygodność przez drobne reakcje i sposób, w jaki rozmawiają o pracy. Nie są typowymi bohaterami filmowej przygody: przypominają raczej ludzi spotykanych na zapleczu zakładów, na podwórkach i w podróży służbowej.
Trzecim najważniejszym aktorem jest Bogdan Baer, grający starszego zleceniodawcę. To jego postać sprawia, że opowieść o zarobku zamienia się w refleksję nad przeszłością i pamięcią historyczną. Baer buduje kontrast wobec kamieniarzy: nie tyle wyglądem i pozycją społeczną, ile bezinteresownością swojego zamiaru.
W pozostałych rolach pojawiają się między innymi Ludwik Benoit jako kierowca zwany Kalwinistą, Leon Niemczyk jako właściciel zakładu kamieniarskiego, Barbara Połomska jako wdowa Nowacka, Barbara Rachwalska, Grażyna Długołęcka, Jerzy Cnota i Tadeusz Kożusznik.
Polska początku lat osiemdziesiątych bez wielkich haseł
Choć akcja filmu nie opiera się na bezpośredniej kronice wydarzeń politycznych, „Fucha” mówi bardzo dużo o sposobach życia i pracy w Polsce lat osiemdziesiątych. Mały prywatny zakład, wyjazd do innego miasta, dorabianie na boku, brak zaufania do oficjalnych instytucji oraz ostrożność w kontaktach z władzą tworzą rozpoznawalną scenerię schyłkowego PRL.
Sama nazwa filmu odsyła do szerokiego zjawiska społecznego. „Fuchą” nazywano dodatkową pracę wykonywaną poza zasadniczym zatrudnieniem — czasem całkiem zwyczajną, czasem funkcjonującą w szarej strefie. W gospodarce, w której oficjalna pensja nie zawsze wystarczała na spokojne życie, a zdobycie niektórych usług wymagało znajomości, taka dodatkowa działalność była częścią codzienności.
Dudziewicz nie buduje jednak moralizatorskiej opowieści o tym, że każda praca „na boku” jest nieuczciwa. Pokazuje przeciwnie, że prawdziwa miara człowieka ujawnia się w sposobie traktowania innych, niezależnie od oficjalnej pozycji zawodowej i społecznej. Ten wymiar sprawia, że „Fucha” wykracza poza realia konkretnej dekady.
Film doceniony na festiwalach
„Fucha” była debiutem fabularnym Michała Dudziewicza i znalazła się w programie Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych w 1984 roku. Reżyser otrzymał nagrodę za debiut reżyserski na Koszalińskim Festiwalu Debiutów Filmowych „Młodzi i Film”. Obraz uhonorowano również nagrodą CIDALC na międzynarodowym festiwalu w portugalskiej Figueira da Foz.
To ważna część historii produkcji, która nie stała się masowym kinowym przebojem. Jej wartość leży raczej w literackim rodowodzie, wyrazistych rolach i nieoczywistym przesłaniu. Kameralna opowieść potrafi powiedzieć więcej o ludzkiej uczciwości niż film z rozbudowaną intrygą.
Za zdjęcia odpowiadał Grzegorz Kędzierski, muzykę skomponował Zygmunt Konieczny, a scenografię przygotował Andrzej Haliński. Film powstał w Zespole Filmowym „Rondo”. Zdjęcia realizowano między innymi w Łodzi i Brzezinach.
Dlaczego warto obejrzeć „Fuchę”?
Bo jest to film, który potrafi zaskoczyć prostotą. Dwóch mężczyzn chce tylko wykonać zlecenie, odebrać wynagrodzenie i wrócić do domu. Ich spotkanie z niepozornym starszym człowiekiem sprawia jednak, że zwyczajna praca nabiera znaczenia, którego nie da się zapisać na rachunku.
Dla miłośników kina PRL dodatkową atrakcją są świetne role charakterystyczne, realia prywatnego rzemiosła i proza Jana Himilsbacha — surowa w języku, ale głęboko czuła wobec swoich bohaterów. „Fucha” przypomina, że człowiek może nie mieć ani wielkich pieniędzy, ani prestiżowego stanowiska, a mimo to zachować coś bezcennego: przyzwoitość.
Informacje o filmie
- Tytuł: „Fucha”
- Kraj produkcji: Polska
- Rok produkcji: 1983
- Premiera kinowa: 14 stycznia 1985
- Czas trwania: 63 minuty
- Reżyseria i scenariusz: Michał J. Dudziewicz
- Na podstawie: opowiadania „Partanina” Jana Himilsbacha ze zbioru „Przepychanka”
- Zdjęcia: Grzegorz Kędzierski
- Muzyka: Zygmunt Konieczny
- Scenografia: Andrzej Haliński
- Montaż: Barbara Lewandowska
- Produkcja: Zespół Filmowy „Rondo”
- Gatunek: dramat obyczajowy
- Główne role: Marian Kociniak (Zgred), Jerzy Bończak (Dudek), Bogdan Baer (nauczyciel historii)
- Forma: pełnometrażowy film fabularny.